Takiyüddin Bin Maruf-İ

Hayatı

Takiyüddin Bin Maruf-i ismi ingilizce olarak bakarsak eğer Taqi al-Din anlamına gelmektedir. Usta isim Osmanlı’nın en önemli astronomlarındandır. Babasının adı Kadı Zeynüddin Ma’ruf dur. 1526 yılında Şam da dünyaya gelmiştir. Hayatını Mısır ve Şam da geçirmiş ve buralarda yetişmiştir. Bilim dünyasına fayda sağlayan isimlerin en başında gelen matematikçi, gök bilimci ve hatta mühendistir. Bu usta Osmanlı Devleti’nde kadılık gibi bir çok hukuki adalet alanlarında da çalışmalarına devam etmiştir. Her alanda başarılı olmuştur. Daha sonra bundan yaklaşık 3 yıl sonra ise Galata Kulesi’nde gözlem çalışmları yapmıştır. Burada da başarılı olan Takiyüddin Bin Maruf-i büyük destekçileri de yanına almıştır. Bu şekilde 1577 yılında Tophane de yani şuan ki adıyla Beyoğlu’nda Osmanlı da ilk Rasathaneyi kuran ve yöneten kişi olarak adını tarihin başlarına yazdırmıştır.

Yaptığı Çalışmalar

Bu Rasathanesi sadece gözlemevi ile kalmamış olup Takiyüddin klasik gözlem araçlarının yanında ülkede bilimi güçlendirmek ve göstermek açısından zengin bir kütüphane de kurmak isteyip bunun üzerine de toplumdan bir çok kitap toplamıştır. Fakat burası pek var olarak kalmadı. Yeni bir gözlem evi ise 300 yıl sonrasında kurulmuş fakat 31 mart ayaklanmasında yeniden yok edilmiştir. 18 Şubat 1585 yılında vefat eden Takiyüddin Bin Maruf-i Yahya Efendi Tekkesi- Beşiktaş’a gömülmüştür.

İstanbul Gözlemevi’nin Kuruluşu

  1. YY ikinci yarısında, III. Murat dönemlerin de İstanbul da Tophane sırtlarında 16. YY da Takiyüddin Bin Maruf-i tarafından İstanbul da kurulan bu değerli gözlemevinin Osmanlı bilim tarihi ve insanları tarafından büyük önem ve değer görmüştür. Takiyüddin Bin Maruf-i İstanbul da bir gökbilimleri aygıtları bulunan ve bununla ilgili bir gözlem evi kurma hayali varmış. İstanbul a ayak basar basmaz hemen bu hayali aklına gelir ve bu hayalini gerçekleştirmek için çalışır ayriyeten yardım almak açısından o zamanın ileri gelen önemli bilginleriyle irtibata geçer. 1571 de Mustafa Çelebi vefat ettikten hemen sonra yerine müneccimbaşı ( baş astrolog ) göreviyle Takiyüddin Bin Maruf-i geçmiştir.

Sokullu Mehmet Paşa ve Takiyüddin ‘ i ilgi altına alan Hoca Saadettin, Takiyüddin ’ in gözlemevi kurma hayalini desteklediler ve ona yardım ve destek de bulundular. Padişahtan izin alan destekçiler sonunda ikna edip gözlemevini kurdular. Takiyüddin ‘ in hayali gerçek olmuştu artık.

Gözlemevinin tam olarak kuruluş tarihi belli değil hep bir farklılık uyuşmazlık oluyor. Fakat bilim insanları bu tarihin yanlış olduğunu doğrulamaktadır. Çeşitli diğer eserlerde ve kaynaklarda da aynı tarih verilmektedir.

Bilindiği üzere ve söylentilere göre gözlemevinin kuruluş tarihi 987 ( 1579 ) tarihinden daha eskidir. Tahminlere ve bazı fermanlarda bahsedilenlere göre gözlemevi 986 yani 1578 yılında kurulduğu düşünülüyor.

Gözlemevin de yaptığı bu aletlere göre 3 tane önemli kaynak vardır:

  1. Bilinmeyen bir tarihi yazar tarafından yazılan ve İstanbul Gözlemevi ‘ nin aletlerinin anlatımını veren ‘ ‘ Alat – ı Rasadiye li Zic – i Şehinşahiye ‘ ‘ adlı küçük bir broşür oluşturmuştur.
  2. Takiyüddin Bin Maruf-i nin ‘ ‘ Sidret el – Münteha ‘ ‘ adlı eserde bu alanda yardımcı olmuştur.
  3. Alaüddin Mansur ‘ un İstanbul Gözlemevi hakkında yazdığı o eşsiz şiirleri.

( Şehinşahname ) .

Gözlemevinde Kullanılan Araçlar

  1. Zat el – Halak ( Halkalı Araç, Armillary sphere) ;
  2. Zat el – Şü ‘ beteyn ( Cetvelli Araç, Turquetum ) ;
  3. Zat el – Sakbeteyn ( İki Delikli Araç, Dioptra ) ;
  4. Duvar Kadranı ( Libne, Mural Quadrant ) ;
  5. İtidal Halkası ( Halka el – Üstüva, Ekinoktial Armil ) ;
  6. Zat el – Evtar ( Kirişli Araç ) ;
  7. Zat el – Semt ve ‘ l – İrtifa ( Azimut Yarım Halkası, Azimuthal Semicircle ) ;

Meslekleri

  • Hazarfen; Gök Bilimci
  • Matematikçi
  • Fizik
  • Optik
  • Mekanik
  • Tıp
  • Doğa Felsefesi 

Matematik Alanında Yapılanlar

Tabi tüm bu kobuların dışında da bir çok çalışmalarda bulunan Takiyüddin trigonometri alanında da epeyce yol kat etmiştir.

Sinüs, kosinüs,tanjant ve kotanjantı ispatları ve verimleriyle kanıtlamış ve cetvellerini var etmip hazırlamıştır. Aynı zaman da da Takiyüddin bir çok  buluş başarmıştır. Örneğin; Yerin ekliptik ekseni ile Ekvator arasında ki açıyı gerçeğe en yakın olarak hesaplayıp bulmuştur. Daha örnek verilmesi gerekir ise Güneş Parametlerini hesaplamaktaydı. Birçok doğru ve yakın hesaplar yaparak tarihin en doğru hesaplarını yapan olarak tarihe adını yazdırmıştır.

Bir önemli bilgi ise Beşiktaş’ta Dolmabahçe Sarayı’nın yerinin toprağının asıl sahibi Takiyüddin Bin Maruf-i’dir. Çocuğu olmadığından dolayı devlete kalan bir varlıktır.

841 ‘i Türkçe, 414 ‘ü Arapça, 102 si Farsça olmak üzere 1337 eseri bizlere sunmuştur.

Eserlerin Muhafaza Edilmesi

Ustaya ait el yazmalarının birçok kısmı muhafaza etmek açısından Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve de Deprem araştırma Enstitüsü’n de saklanmaktadır. Bu güzel eserlerin saklanması ve bu günlere getirilmesi bence büyük bir değerdir. Değerlerimizi kaybetmemeliyiz. Sahip çıkmalıyız ve önem göstermeliyiz. Tabi asıl konuya gelirsek bu enstitünün UNESCO ile yani Birleşmiş Milletler Bilim ve Kültür Organizasyonu olan topluluk da devam ettirdiği ‘ ‘ Memory of the World ’ ‘ projesi altında Takiyüddin Bin Maruf-i ye ait bu değerlerin de yanında getirmiştir.  Türkçe diliyle 821, Arapça diliyle 414 ve de Farsça dilinden 102 eser oluşarak toplamda 1337 eser ve değer mikrofilmleri çekilerek CD-Rom ile arşivlenmektedir. Ustanın diğer eserleri de diğer başka kütüphaneler rafında muhafaza edilmektedir.

 Eserleri

  • Cedavil – ür – Resadiyye
  • El – alat – ür – Resadiyye li Ziyc –i Şehinşahiyye
  • Risaletü Rub ‘ –ul- Ceyb
  • Sidret – ül – Müntehal Efkar fi Melekut – il – Felek – id – Devvar
  • Et – Turuk – us – Seniyye
  • Tercüman – ül – Etıbba ve Lisan – ül – Elibba
  • Ziyc – i Cedid – i Sa ‘ deddin
  • Gunyet – üt – Tullab minel – Hisab
  • Gurubu Şems Sebebühu ve Teahhuru
  • El – Müzvelet – iş – Şimaliyye li – Fadli Dairi ufki Kostantiniyye
  • Düstur – ut – Tercih li Kavaid – it – Testiğ
  • Reyhanet – ür – Ruh fir – Rusm – is – Sa ‘ ati ala Musteve – üs – Sütuh

Eserler Hakkında Bilgi

  • Et-Turuk-us-Seniyye : İlk eseridir. Konusu ise mekanik ve su mühendisliği üzerinedir.
  • El-alat-ür-Rasadiyye li Ziyc-i Şehinşahiyye : Sultan III. Murat adına yazılmış olup 9 tane aleti tanıtımını yapıp tarif etmiştir.
  • Cedavil-ür-Resadiyye : Eser resmi olarak henüz tamamlanmamıştır. Astronomik gözlemler sonucunda yazılan cetvellerden ve matematik terimlerinden ortaya çıkmıştır.
  • Sidret-ül – Müntehal Efkar di Melekut-il-Felek-id-Devvar : Bu eser de matematiksel olarak değerlendirilmiştir. Trigonometriye dair asıl çalışmalar ortaya koyulmuştur. Özellikle krişler adı altında olan çalışmalarında 3. Derece denklemler kurarak başarmıştır.
  • Risaltü Rub’- ul – Ceyb : Bu eserde ise yine bir çalışmanın anlatımı bulunmaktadır. Bu çalışma ise zaman tayinin, namaz vakitlerinin, hicri ayların ve kıblenin yönünün hesaplanmalarıyla ilgili olan aletin tarifi ve tanıtımı adına olmuştur. Ölçülü biçimde hazırlanmıştır.
  • Tercüman-ül-Etıbbı ve Lisan-ül-Elibba : Eser tamı tamına 60 sayfadan oluşmaktadır amacı tıb üzerindeki ilaçlar hakkında bilgi Bu da gösterir ki Takiyüddin ustamız tıp alanında da çalışmalar yapmıştır.
  • Gurubu Şems Sebebühu ve Teahhuru : Astronomiyle ilgili bir eserdir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir